Alkohol i rak: dlaczego WHO twierdzi, że nie istnieje bezpieczna dawka

Co mówi WHO o związku alkoholu z rakiem?

W styczniu 2023 roku WHO wspólnie z IARC (Międzynarodową Agencją Badań nad Rakiem) opublikowały stanowisko w czasopiśmie The Lancet Public Health: „Jeśli chodzi o alkohol, nie istnieje bezpieczny poziom spożycia, który nie wpływałby na zdrowie". IARC zalicza alkohol do grupy 1 — najwyższej kategorii karcynogenności, obok dymu tytoniowego, azbestu i promieniowania jonizującego.

Nie jest to nowa klasyfikacja: IARC włączył alkohol do grupy 1 już w 1988 roku. Nowym elementem jest podkreślenie, że żadna ilość alkoholu nie jest bezpieczna pod względem ryzyka onkologicznego, a połowa wszystkich przypadków raka związanych z alkoholem w Europejskim Regionie WHO powstaje przy lekkim i umiarkowanym spożyciu — poniżej 1,5 litra wina, 3,5 litra piwa lub 450 ml napojów wysokoprocentowych tygodniowo.

Ile przypadków raka na świecie wiąże się z alkoholem?

Rumgay i współautorzy (Lancet Oncology, 2021) przeprowadzili populacyjne badanie globalnego obciążenia chorobami nowotworowymi przypisywanymi alkoholowi za rok 2020. Wyniki:

• 741 300 nowych przypadków raka w 2020 roku — 4,1% całej globalnej onkologii.
• Według poziomu spożycia: ciężkie spożycie (>60 g/dzień) — 346 400 przypadków; umiarkowane (10–60 g/dzień) — 103 100 przypadków; lekkie (<10 g/dzień) — 41 300 przypadków.
• Według lokalizacji: rak przełyku — 189 700, rak wątroby — 154 700, rak piersi — 98 300 przypadków.
• Na mężczyzn przypada 77% wszystkich przypadków przypisywanych alkoholowi.

Do 2021 roku, według zaktualizowanej analizy (Danpanichkul et al., Alimentary Pharmacology & Therapeutics, 2025; baza GBD 2021): śmiertelność z powodu raka związanego z alkoholem wyniosła 343 370 osób — o 51% więcej niż w roku 2000, mimo że standaryzowane wiekowo wskaźniki śmiertelności malały. Wzrost liczb bezwzględnych wynika z powiększenia populacji światowej i wzrostu spożycia alkoholu w krajach o niskim i średnim dochodzie.

Jakie dokładnie rodzaje raka wywołuje alkohol?

IARC ustalił związek przyczynowo-skutkowy między spożywaniem alkoholu a siedmioma lokalizacjami nowotworowymi:

• Rak jamy ustnej i gardła
• Rak krtani
• Rak przełyku (płaskonabłonkowy)
• Rak wątroby (rak wątrobowokomórkowy)
• Rak okrężnicy i odbytnicy
• Rak piersi u kobiet

Rumgay i współautorzy (Nutrients, 2021) podają wzrost ryzyka względnego na każde 10 g/dzień alkoholu (około jednego standardowego drinka): rak przełyku — RR 1,25 (95% CI: 1,12–1,41); rak okrężnicy i odbytnicy — RR 1,07 (1,05–1,08); rak piersi — RR 1,07 (1,05–1,09); rak jamy ustnej — RR 1,15 (1,09–1,22).

W Stanach Zjednoczonych w 2019 roku z alkoholem związanych było około 95 000 nowych przypadków raka (5,4% wszystkich) i około 24 000 zgonów (Islami et al., CA: A Cancer Journal for Clinicians, 2024). Największa liczba bezwzględna dotyczyła raka piersi: około 44 000 przypadków, co stanowi 16% wszystkich przypadków raka piersi w tym kraju.

Czy istnieje bezpieczna dawka: co pokazują metaanalizy?

Metaanaliza Jun i współautorów (Epidemiology and Health, 2023) podsumowała dane z 106 badań z okresami obserwacji 10–47 lat. Przy lekkim spożyciu (0,01–12,4 g/dzień, poniżej jednego standardowego drinka) łączne ryzyko wszystkich rodzajów raka nie osiągało istotności statystycznej (RR 1,02, 95% CI: 0,99–1,04). Jednak dla poszczególnych lokalizacji ryzyko było podwyższone nawet przy tej dawce:

• Rak przełyku: RR 1,39 (95% CI: 1,10–1,75)
• Rak piersi: RR 1,05 (95% CI: 1,04–1,07)
• Rak jelita grubego: RR 1,04 (95% CI: 1,02–1,07)

Przy umiarkowanym spożyciu (12,5–24,9 g/dzień — około 1–2 standardowe drinki dziennie) łączne ryzyko wszystkich rodzajów raka wynosiło RR 1,08 (1,04–1,12). Przy ciężkim spożyciu (50+ g/dzień) — RR 1,39 (1,29–1,49) dla wszystkich rodzajów raka; dla raka przełyku — RR 3,94 (3,04–5,10).

Odrębny przegląd systematyczny dotyczący raka piersi (Sohi et al., Alcohol: Clinical and Experimental Research, 2024), obejmujący piśmiennictwo do listopada 2023 roku, potwierdził: ryzyko jest podwyższone nawet przy spożyciu poniżej jednego drinka dziennie, nie stwierdzono dolnego progu, poniżej którego ryzyko nie istnieje. Maksymalny względny wzrost ryzyka przy wysokim spożyciu wynosi 20–25%.

Co się dzieje po rezygnacji z alkoholu?

Grupa robocza IARC (NEJM, 2023; Gapstur, Lauby-Secretan i współautorzy, 15 naukowców z 8 krajów) przeanalizowała dane dotyczące zmniejszenia ryzyka onkologicznego przy ograniczeniu lub rezygnacji ze spożycia alkoholu. Wnioski:

• Wystarczająca baza dowodów: zmniejszenie spożycia lub abstynencja obniżają ryzyko raka jamy ustnej i przełyku.
• Ograniczona, lecz pozytywna baza: dla raka krtani, okrężnicy i piersi.

Kanadyjskie Centrum ds. Uzależnień od Substancji Psychoaktywnych (CCSA, 2023) na podstawie analizy około 6000 badań sformułowało nowe wytyczne: 3–6 drinków tygodniowo to już umiarkowane ryzyko, w tym onkologiczne; powyżej 7 — ryzyko wysokie. Jedna butelka wina tygodniowo jest porównywalna pod względem ryzyka onkologicznego z 5 papierosami tygodniowo dla mężczyzn lub 10 — dla kobiet.